Niemcy: fala płynie za Odrę

Po otwarciu niemieckiego rynku pracy fala emigracji Polaków narastała stopniowo. Jeszcze w 2012 r. liczba wyjeżdżających była mniejsza od oczekiwań, w 2014 r. Niemcy były już drugim najpopularniejszym krajem wśród osób szukających zatrudnienia poza Polską.

Gmach parlamentu w Berlinie

Najważniejsze formalności

Meldunek. Jeśli zamierzasz przebywać w Niemczech przez dłuższy czas, masz obowiązek zgłosić się do lokalnego urzędu meldunkowego (Einwohnermeldeamt, Bürgeramt, Ordnungsamt). Nalezy zrobić to w ciągu siedmiu dni, choć niektóre landy dają na to dwa tygodnie. Pamiętaj, że obowiązek meldunkowy spoczywa na każdej osobie niezależnie od tytułu i celu pobytu!

Legalizacja pobytu powyżej 3 miesięcy. Jeśli chcesz mieszkać w Niemczech dłużej niż 90 dni, powinieneś wystąpić o potwierdzenie prawa pobytu w lokalnym urzędzie imigracyjnym (Ausländeramt). Urzędnikom będziesz musiał przedstawić m.in. dowód ubezpieczenia zdrowotnego, świadectwo niekaralności, zdjęcia i wypełnione wnioski. Jeśli wciąż będziesz bez pracy (własnej firmy) ani nie rozpoczniesz studiów – konieczne będzie również okazanie dowodów, że masz odpowiednie środki do życia. 

Formalności przy podejmowaniu pracy. Poszukiwanie zatrudnienia najlepiej zacząć od sprawdzenia oferty niemieckiego urzędu pracy. Po zarejestrowaniu się w jednym z regionalnych urzędów (w całych Niemczech Federalny Urząd Pracy ma 15 centrali), uzyskasz kontakt z pośrednikiem pracy, który udzieli ci wszystkich niezbędnych informacji i porad. Swoje usługi oferują również prywatne agencje zatrudnienia, za ich pomoc będziesz musiał jednak zapłacić 2000-2500 euro.
By zawrzeć porozumienie z pracodawcą będziesz potrzebował numer identyfikacji podatkowej (ID-Nummer) oraz konto w banku. Umowa o pracę na początku nie musi mieć formy pisemnej. Jednak do miesiąca od podjęcia pracy pracodawca jest zobowiązany przedłożyć pracownikowi na piśmie najistotniejsze warunki zatrudnienia. Okres próbny trwa zwykle nie dłużej niż 6 miesięcy, w jego trakcie stosunek pracy można wypowiedzieć z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia. Kolejna umowa zwykle zawierana jest na stałe. Umowy na czas określony muszą być uzasadnione ważnymi powodami.
Jeżeli w ciągu 3 miesięcy nie znajdziesz pracy i nie posiadasz żadnych innych źródeł utrzymania, powinieneś wrócić do kraju. Pozostając na terenie Niemiec przez okres dłuższy niż 90 dni bez regulowania prawa pobytu dopuszczasz się wykroczenia.

Warunki pracy

Godziny pracy. Średnio w Niemczech pracuje się 39 godzin tygodniowo: od poniedziałku do czwartku 8 godzin i 7 godzin w piątek. W urzędach i biurach praca rozpoczyna się najczęściej o godzinie 9. Po sześciu godzinach pracy przysługuje ci 30-minutowa przerwa (zwykle obiadowa – Mahlzeit). Prawo do specjalnych dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych musi być wyraźnie uzgodnione, nie wynika bowiem z ogólnych przepisów.

Urlop. By uzyskać prawo do urlopu trzeba przepracować co najmniej 6 miesięcy. Wymiar urlopu zwykle określony jest w umowach zbiorowych. Minimalnie wynosi 24 dni robocze (wlicza się do nich również soboty), czyli - licząc z niedzielami – 28 dni kalendarzowych. Urlop macierzyński w podstawowym wymiarze wynosi 8 tygodni, rodzice mają jednak prawo do dodatkowych zapomóg (Elterngeld).

Podatki. Od 2012 r. funkcjonuje w Niemczech elektroniczny system poboru podatku (ELStAMod dochodów osobistych (Einkommensteuer)  – ewidencją danych zajmuje się Centralny Urząd Podatkowy (Bundeszentralamt für Steuern), a formularzewypełnia się na stronach internetowych urzędów skarbowych. Skala podatkowa jest progresywna, wynosi od 14 do 45 proc. Najniższą stawkę płacą osoby zarabiające rocznie od 8355 do 52,9 tys. euro (zarobki poniżej 8355 są wolne od podatku). Na wysokość zobowiązań wpływ ma również twoja sytuacja osobista – na jej podstawie jesteś zaliczany do jednej z sześciu klas (np. klasa I to single, klasa III – żony i mężowie). Dodatkowo – jeśli podejmiesz w pracę w zachodniej części Niemiec – będziesz musiał płacić tzw. podatek solidarnościowy na rozwój nowych landów (5,5 proc. od kwoty podatku dochodowego).
Właściciele jednoosobowych firm, których dochody przekraczają 24,5 tys, euro rocznie, płacą podatek dla przedsiębiorstw (Gewerbesteuer), według stawek ustalanych lokalnie, wynoszących kilkanaście procent. Podstawowa stawka VAT (Mehwertsteuer) wynosi 19 proc., obniżona 7 proc.

Zasiłek dla bezrobotnych. Przysługuje osobom, które w ostatnich dwóch latach przepracowały co najmniej 360 dni kalendarzowych i były w tym okresie objęte ubezpieczeniem społecznym. Wysokość i długość pobieranego zasiłku (Arbeitslosengeld I) jest uzależniona od ostatnio osiąganych dochodów oraz sytuacji rodzinnej. W przypadku osób samotnych i bezdzietnych zasiłek wynosi 60 proc. ostatnich dochodów netto, dla osób posiadających dziecko poniżej 18. roku życia – 67 proc. Świadczenie wypłacane jest przez 180-720 dni kalendarzowych.
Jeśli nie masz prawa do zasiłku lub je stracisz, możesz po spełnieniu pewnych warunków ubiegać się o zasiłek egzystencjalny (ALG II).

Bilans zysków i strat

Ile można zarobić…
Od 2015 r. w Niemczech obowiązuje powszechna stawka minimalna wynagrodzenia za pracę. Za godzinę pracownik nie może otrzymywać mniej niż 8,5 euro. Stawki niższe od płacy minimalnej wolno płacić jedynie doręczycielom gazet, praktykantom, a także osobom, które długo pozostawały bezrobotne. Drobne wyjątki dotyczą też osób pracujących przy zbiorze owoców i warzyw.
Według OECD, w 2013 r. przeciętne roczne wynagrodzenie w Niemczech wynosiło 35,9 tys. euro, było więc minimalnie wyższe niż we Francji, ale niższe niż w Belgii, Austrii czy Luksemburgu. Pielęgniarki i sekretarki zarabiają średnio 2200 euro miesięcznie, opiekunowie osób starszych 1800 euro, lekarze 4600 euro, inżynierowie 3800 euro. Niektóre układy zbiorowe przewidują wypłaty dodatków urlopowych (Urlaubsgeld) i świątecznych (Weihnachtsgeld). Generalnie stawki w zachodnich Niemczech są lepsze niż w dawnych landach NRD. Więcej szczegółów na temat wynagrodzeń znaleźć można na stronach Niemieckiego Ministerstwa Pracy i Spraw Socjalnych oraz Niemieckiego Urzędu Statystycznego.

...a ile trzeba wydać
Pracownikom sezonowym mieszkanie zapewniają pracodawcy, choć na luksusy nie ma co liczyć. Jeśli jedziesz na stałe – za lokalem musisz rozejrzeć się sam. Wynajęcie kawalerki w mieście to koszt ok. 700 euro miesięcznie. Przygotuj się na wpłatę zwrotnej kaucji (w wysokości do trzykrotności miesięcznego czynszu) oraz opłacenie jednego miesiąca z góry. W najtańszych hostelach za noc zapłacisz 20 euro.
Ceny w sklepach są zwykle wyższe niż w Polsce, choć niektóre towary spożywcze, chemię gospodarczą czy sprzęt rtv można kupić taniej niż po naszej stronie Odry. Według Eurostatu przeciętne ceny żywności i napojów wynoszą 108 proc. średniej w Unii (dla porównania – w Polsce 62 proc.). Na utrzymanie musisz mieć co najmniej 700 euro miesięcznie.

Na swoim - czyli jak założyć firmę

Samozatrudnienie. By prowadzić jednoosobowe przedsiębiorstwo (Einzelunterehmen) nie musisz dokonywać wpisu do rejestru handlowego, prowadzić pełnej księgowości i sporządzać bilansu. Musisz natomiast być zameldowany w Niemczech i znaleźć lokal na siedzibę firmy (może to być np. wynajmowane przez ciebie mieszkanie) oraz wykazać się znajomością języka niemieckiego. Samodzielną działalność (Selbständige Erwerbstätigkeit) zgłaszasz w urzędzie ds. gospodarczych (Gewerbeamt/ Wirtschaftsamt), właściwym dla miejsca siedziby firmy. Urzędnicy powiadamiają o twojej inicjatywie wszystkie inne urzędy – m.in. statystyczny, pracy i skarbowy (Finanzamt) oraz organizacje samorządu gospodarczego (Industrie und Handelskammer-IHK). W efekcie uzyskujesz numer identyfikacji podatkowej, a dzięki założeniu samodzielnej działalności możesz ubiegać się o europejskie zezwolenie na pobyt, czyli potwierdzenie prawa do mieszkania w Niemczech przez okres dłuższy niż trzy miesiące. W Niemczech właściciele jednoosobowych firm nie mają obowiązku płacenia składek emerytalnych, pielęgnacyjnych oraz na ubezpieczenie od utraty pracy, z tej możliwości korzysta jednak niewiele podmiotów.
Uwaga - są przypadki, w których jednosobową działalność trzeba zgłosić do Rejestru Handlowego. Taki obowiązek masz wówczas, gdy chcesz działać jako zarejestrowany kupiec (eingetragener Kaufman). Wówczas do nazwy przedsiębiorstwa musi być dodany skrót „e.K” lub „e.Kfr”. Więcej szczegółowych informacji znajdziesz na stronie Wydziału Promocji Handlu i Inwestycji Ambasady RP w Berlinie.

Spółki prawa handlowego. Jako obywatel UE możesz swobodnie zakładać w Niemczech spółki osobowe i kapitałowe. Do wyboru masz spółkę cywilną (Gesellschaft bürgerlichen Rechts), jawną (offene Handelsgesellschaft), komandytową (Kommanditgesellschaft) , z ograniczoną odpowiedzialnością (Gesellschaft mit beschräntkter Haftung, GmbH) i akcyjną (Aktiengesellschaft), możesz też założyć przedstawicielstwo (Repräsentanz) lub samodzielny oddział (eingetragene Zweigniederlassung). Zwykle wymagany jest wpis do rejestru handlowego (z wyjątkiem spółki jawnej) oraz zawarcie umowy spółki w formie aktu notarialnego (z o.o. i akcyjna). Podatki od firm są w Niemczech korzystne – stawka została niedawno obniżona do 15 proc. Więcej szczegółów znajdziesz w przewodniku wydanym przez Wydział Promocji Handlu i Inwestycji Ambasady RP w Berlinie.

Poszukiwany/poszukiwana

Niemcy poszukują głównie inżynierów, informatyków, lekarzy, pielęgniarek, opiekunek osób starszych. Jeśli szukasz pracy jako specjalista, koniecznie zabierz ze sobą dyplomy i świadectwa potwierdzające twoje kwalifikacje. Dokumenty trzeba przetłumaczyć na język niemiecki.
W sezonie najczęściej zatrudniani są pracownicy do zbioru owoców (jabłek i truskawek) oraz warzyw (szparagi i pomidory). 

Praca dla małolata

W Niemczech możesz podjąć pracę, jeśli masz skończone 15 lat, ale do 18. roku życia nie wolno ci pracować dłużej niż 8 godzin dziennie. Jeśli wciąż się uczysz – pracować możesz tylko w wakacje lub dni wolne od nauki. Gdy twój dzień pracy wynosi od 4 do 6 godzin, masz prawo do 30 minut przerwy. Jeśli dzień pracy jest dłuższy, możesz urwać się aż na godzinę.
Młodzież ucząca się zawodu w zakładach pracy podpisuje umowy na czas nauki zawodu (Lehrvertrag).

Ciekawostki

→ Ciekawym rozwiązaniem dla osób poszukujących pracy jest tzw. minijob. To dosyć częsta forma zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin, w elastycznych godzinach pracy. Maksymalne zarobki wynoszą 450 euro. Minijob wiąże się z brakiem obciążeń podatkowych i konieczności opłacania składek na ubezpieczenie społeczne.
→ W Niemczech istnieją dwa równoległe systemy ubezpieczenia zdrowotnego - ustawowy i prywatny. Przeciętny niemiecki pracownik jest ubezpieczony w jednej z kilkuset niemieckich ustawowych kas chorych, do których muszą należeć wszyscy zatrudnieni zarabiający poniżej 3,8 tys. euro miesięcznie. W ustawowej kasie chorych płaci się składkę zależną wyłącznie od dochodu ubezpieczonego.
→ W Niemczech obowiązuje podatek na rzecz wspólnoty religijnej (Kirchensteuer). To dzięki niemu utrzymują się miejscowe kościoły. W Bawarii podatek ten wynosi 8 proc. od kwoty podatku, w Badenii-Wirtembergii – 9 proc.

Opracowano na podstawie informacji biura EURES oraz danych udostępnianych przez OECD, Eurostat i niemieckie instytucje publiczne.